ریال دیجیتال
تجربه دهه اخیر کشورها در رابطه با بهرهگیری از فناوریهای غیرمتمرکز، از جمله فناوری دفترکل توزیع شده، مرزهای جدیدی را علیالخصوص در حوزههای مختلف گشوده است. فناوری دفترکل توزیع شده DLT (Distributed Ledger Technology) اساساً یک پایگاه داده غیرمتمرکز است که مبتنی بر مفهوم تمرکز زدایی (Decentralization)، بین اجزای مختلف به اشتراک گذاشته شده و یک محیط غیرمتمرکز را بهجای یک نهاد متمرکز ایجاد میکند. طراحی چنین ساختاری موجب قطع وابستگی کاربران به نهاد مرکزی متولی پایگاه داده میگردد. این مفهوم کلی موجب توسعه فناوریهای دیگری گردید که فناوری زنجیره بلوک، به عنوان یکی از بخشهای فناوری دفترکل توزیع شده از معروفترین آنهاست. زنجیره بلوک روشی برای ذخیرهسازی و تأیید تعاملات به روش غیرمتمرکز است که بازیگران آن به سوابق تعاملات، دسترسی کامل داشته ولی بهصورت انفرادی امکان تغییر آنها را ندارند. این فناوری یکی از بسترهایی است که توسعه انواع رمزدارایی (Crypto Asset)، رمزارزها (Crypto Currency) و پول دیجیتال بانکهای مرکزی Central Bank Crypto Currency (CBCC – CBDC token based) در آن میسر بوده و از این حیث، تحول عظیمی را در حوزههای اقتصادی و عرصههای مختلف کسب و کار بنا نهاده و به دلیل ویژگیهای منحصر به فرد خود در دنیای امروز، از محبوبیت بالایی برخوردار است. پدیدهی پول دیجیتال بانک مرکزی که در ایران «ریال دیجیتال» نام گرفته است نیز یکی از راهکارهای ارائهشده نیمهمتمرکز زنجیره بلوکی است. بهطورکلی میتوان پول دیجیتال بانکهای مرکزی را «پول الکترونیکیِ انحصاری و منتشره توسط بانک مرکزی که از آن میتوان برای مبادلات بدون واسطه استفاده نمود» تعریف کرد.
ماهیت کلی پول ديجیتال بانكهاي مرکزی
در دنیای امروز در حالت کلی میتوان سه کارکرد متفاوت را برای پول برشمرد که عبارتند از: وسیله مبادله، شمارندگی یا سنجش ارزش و ذخیره ارزش. پولهای سنتی فیزیکی این سه کارکرد را با کمک نظام سیاسی حاکم بر کشور تأمین میکنند. بر این اساس، نظام سیاسی حاکم بر کشور تضمین میکند که به ازای پول چاپ شده، میتوان وسایل مبادله دارای ارزش دیگر را دریافت کرد. در سال 2009 با ظهور بیت کوین که به شکل غیرمتمرکز طراحی شده بود انقلابی در این حوزه ایجاد شد. پس از این دوره، استفاده از فناوری دفتر کل توزیع شده بر مبنای فناوری زنجیره بلوکی و طراحی ابزارهای پولی و مالی غیرمتمرکز توسط بخش خصوصی رونق یافت و موضوع استفاده از ایده و فناوری پولهای غیرمتمرکز، مورد توجه بانکهای مرکزی قرار گرفته است.
جايگاه توکن پول ديجیتال بانکهاي مرکزی در میان انواع پول
4 شاخص اصلی برای پول در نظر گرفته شده است كه طبقهبندي نسبتا جديدي از انواع پول ارائه ميدهد. این 4 معیار تقسیمبندی پول به شرح ذیل معرفي گرديدهاند:
گستره دسترسی (عمومي / محدود)
ماهيت (دیجیتال / غيرديجيتال)
صادرکننده (بانک مرکزی / ساير هويتها)
شيوه تبادل (همتا به همتا / با واسطه)
توکن پول دیجیتال بانك مركزي را ميتوان به این صورت تعریف نمود: «توکن پول دیجیتال بانک مرکزی، گونهای از پول دیجیتال است که توسط بانکهای مرکزی صادر گرديده و به صورت همتا به همتا مورد تبادل قرار میگیرد»، درواقع با نیمنگاهی به طبقهبندی انواع پول براساس شکل فوقپولی که منحصرا از سوی بانک مرکزی منتشر شده و فرآیندهای مرتبط با خلق و انتشار آن به صورت کاملا الکترونیکی باشد مشمول تعریف عام به عنوان ابزاری جهت »پول دیجیتال بانک مرکزی» خواهد شد. «توکن پول دیجیتال بانک مرکزی» همان پول دیجیتال بانک مرکزی مبتنی بر توکن بوده که میتواند به دو شکل با قابلیت دسترسی عمومی یا اختصاصی منتشر گردد. هر دو شکل از این گونه پول دیجیتال بانک مرکزی، علاوه بر تامین امکان تبادل آن بین دارندگان بهصورت بیواسطه و امکان فعالسازی قراردادهای هوشمند با هزینه کمتر و سرعت بیشتر، به شدت مورد نیاز فضای اقتصاد دیجیتال مبتنی بر توکن خواهد بود؛ بدانصورت که عینیتبخشی به فضای اقتصاد هوشمند با مبتنی بر توکن نمودن انواع داراییها، موجودیتها و فرآیندهای متاثر از فضای حقیقی آغاز شده و بلوغ این فضا نیازمند توکن مالی پایه به عنوان پیشران اصلی این شکل از اقتصاد و ظرفیتسازی برای تعاملپذیری فیمابین فضاهای توکنی متنوع )زنجیره بلوکهای مختلف( میباشد. توکن پول دیجیتال بانکهای مرکزی با اهداف انجام پرداختهای خرد، پرداختهای عموما کلان و يا تسهیل مراودات و تراکنشهای بینالمللی منتشر ميگردند. درحال حاضر، دو نوع پول از نظر دسترسپذیری توسط بانک مرکزی منتشر میشود:
وجه نقد که در دسترس عموم قرار دارد.
حسابهای تسویهای که معمولاً در دسترس نهادهای محدود (عمدتاً بانکها) قرارداد بانکها قرار دارد. با توسعه این ابزار، عموم مردم میتوانند علاوه بر اسکناس و مسکوک، به پول دیجیتال منتشره توسط بانک مرکزی دسترسی داشته باشند.
معرفی انواع و ساختار پول ديجیتال بانکهاي مرکزی
پول دیجیتال بانکهاي مرکزی درواقع یکی از اشکال دیجیتال پولی است که توسط بانک مرکزی خلق و منتشر میشود. این پول در دو سطح خرد و کلان قابل ارائه است. بدین معنی که در سطح خرد عمدتاً با هدف جایگزینی پول نقد و یا انجام پرداختهای مختص بستر غیرمتمرکز، در اختیار کاربران نهایی قرار میگیرد و در سطح کلان با هدف تبادلات کلان بین بانکی، صرفا در اختیار بانکها و موسسات مالی قرار میگیرد. پیادهسازی پول دیجیتال بانکهاي مرکزی میتواند در یکی از دو قالب مبتنی بر حساب (حساب محور) یا مبتنی بر ارزش (یا توکن محور) صورت پذیرد. در حوزه پرداخت، تفاوت توکن و حساب در نحوه تائید شدن آنهاست. در مدل مبتنی بر توکن، هویتهایی که توکن را دریافت میکنند، خود مسئول تائید اصالت توکن هستند؛ درحالی که در مدل حساب محور، یک نهاد واسط مسئولیت تائید هویت مالک حساب را برعهده میگیرد.
پول ديجیتال مبتنی بر حساب
این پول دیجیتال در حسابی که متعلق به مشتری بوده و قابلیت دسترسی برخط دارد، ذخیره میشود.
تراکنشها به صورت انتقال حساب به حساب صورت میگیرد كه مخصوص این پول دیجیتال میباشد.
حسابها میتوانند مستقیما توسط بانک مرکزی یا سایر بانکها و موسسات مالی ذخیره و نگهداری شوند.
حسابها میتوانند بهطور مستقیم از بانک مرکزی یا با واسطه (بانک) در اختیار کاربر قرار گیرند.
حسابها به هویتهای شناخته شده و ثبتشده متصل هستند و انتقال فرد به فرد بدون شناخته شدن ذینفعان ممکن نیست.
پول ديجیتال مبتنی بر توکن
میتوانند در قالب توکن پرداخت که در ابزار پرداخت کاربر مانند موبایل ذخیره میشود، انتشار یابند.
بسیار شبیه پول نقد بوده و در صورت از بین رفتن ابزار ذخیره پرداخت، عمدتا باطل شده و قابل بازیابی نمیباشند.
مبادلات این نوع توکن به نوع ابزار پرداخت بستگی دارد. (مانند کیف پول موبایلی یا کارت پرداخت)
این نوع توکن میتواند بهطور مستقیم از بانک مرکزی یا با واسطه (بانک) در اختیار کاربر قرار گیرد.
ريال ديجیتال بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران
مولفههاي طراحی ريال ديجیتال بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران
یکی از اهداف اصلی انتشار پول دیجیتال از سوی بانکهای مرکزی، فعالسازی ظرفیت برنامهپذیری پول میباشد. اگرچه ارائه این خدمت درخصوص انواع پول الکترونیکی غیرمتمرکز نیز امکانپذیر میباشد، لیکن فعالسازی این ظرفیت درخصوص پول مبتنی بر توکن منتشر شده از طریق فناوری دفترکل توزیع شده و زنجیره بلوک بسیار کم هزینهتر است. همچنین بسترهای زنجیره بلوکی مبتنی بر فناوری دفتر کل توزیع شده، به علت فرآیند اجماع در تایید تراکنشها از امنیت بسیار بالایی برخوردار بوده و در عین حال به دلیل ثبت اطلاعات در قالب بلوکهای اطلاعاتی پیوسته در این شبکه، امکان رهگیری هر نوع تغییراتی در زنجیره اطلاعاتی ثبت شده وجود دارد. پول دیجیتال بانک مرکزی ایران که ریال دیجیتال نامیده میشود، تحت عنوان شکل دیجیتال اسکناس و در چارچوب قانون پولی و بانکی کشور و با رعایت کلیه ضوابط ناظر بر انتشار اسکناس منتشر میشود. همچنین مولفههاي طراحی ریال دیجیتال در سه قالب اصلی اقتصادی، کسب وکاری و فنی تقسیمبندی شده و بر اساس اولویت آنها معماری کلان و زیرساخت مورد نیاز طراحی شده است. مولفههاي عمدهی اقتصادی، فنی و کسب و کاری در طراحی ریال دیجیتال بانک مرکزی در شکل زیر به نمایش در آمده است.
زيستبوم ريال ديجیتال بانک مرکزي جمهوري اسلامي ايران
ریال دیجیتال در معماری ارائه شده توسط بانک مرکزی، شکل دیجیتالی اسکناس بوده و جزیی از پایه پولی میباشد؛ از این رو امتیاز انتشار آن در انحصار بانک مرکزی و مبتنی بر پشتوانههای قانونی و تعهد مستقیم بانک مرکزی خواهد بود. واسطههای توزیع در این معماری، بانکها و موسسات مالی دارای مجوز میباشند که ارتباط با کاربران نهایی را مدیریت مینمایند. این واسطهها میتوانند دفتر کل زیرساخت ریال دیجیتال یا همان پایگاه داده توزیع شده را نگهداری و بهروزرسانی نمایند. شکل زیر طراحی کلان این معماری را نمایش میدهد. همانطور که در شکل زیر نشان داده شده است، ذینفعان اصلی زیستبوم ریال دیجیتال شامل بانک مرکزی، بانکها و موسسات مالی تجاری و کاربران عادی و تجاری و تامینکنندگان فناوری هستند. هرچند این مدل از یک الگوی توزیع شده پیروی میکند، با این وجود نقش بانک مرکزی به عنوان راهبر زیستبوم گستردهتر از نقش سایر اعضا خواهد بود.
چشمانداز کلي و مختصات اقتصادي و کسبوکاري ريال ديجیتال بانک مرکزی جمهوري اسلامي ايران
بهطور خلاصه مشخصههای کلیدی ریال دیجیتال به شرح ذیل قابل تعریف میباشند:
ریال دیجیتال بانک مرکزی همانند اسکناس و مسکوک، کاربری عمومی دارد، به صورت دیجیتال در کیف ریال دیجیتال مشتریان قرار میگیرد و به صورت همتا به همتا قابل انتقال است.
ریال دیجیتال مشتریان بانکها در حساب بانکی نگهداری نمیشود، بلکه بدون نیاز به حساب بانکی در کیف ریال دیجیتال خود مشتریان نگهداری میگردد.
ریال دیجیتال مبتنی بر توکن بوده و در آن از فناوری رمزنگاری استفاده شده است.
امکان تبدیل یکبهیک ریال دیجیتال به سایر انواع پول رایج کشور از جمله اسکناس وجود دارد.
صرف انتقال ریال دیجیتال از یک کیف ریال دیجیتال شخصی به کیف ریال دیجیتال شخصی دیگر، مستلزم پرداخت کارمزد نمیباشد.
ریال دیجیتال قابلیت اعمال سقف تراکنش و مقدار قابل نگهداری در کیف ریال دیجیتال را دارد.
ریال دیجیتال بهمنظور تسویه مبادلات خرد استفاده میشود و در هدفگذاری اولیه جهت اجرای آزمایشی براي تسویه میان بانکها و اجراي سیاستهاي پولي کاربردي نخواهد داشت.
ریال دیجیتال بانک مرکزی در عین دارا بودن قابلیت تبدیل دو سویه به اسکناس و یا سپرده بانکی، قابلیت سپردهگذاری در قالب حساب ریال دیجیتال را ندارد.
مزايا و فرصتهای پیادهسازی ريال ديجیتال بانک مرکزی
تأمین نیازهاي پرداخت در فضای اقتصاد ديجیتال
پرهیز از مخاطرات اشكال جديد خلق پول شخصی
پشتیبانی از نظام پرداخت منعطف و تابآور
بهبود در دسترسپذيري و استفاده از پول بانک مرکزي
ايجاد مكملی برای پول نقد و جلوگیری از رشد هزينههای چاپ و توزيع اسكناس
بهرهمندی از مزايای پول برنامهپذير
تهديدات بالقوه، ملاحظات و معايب احتمالی پیادهسازی ريال ديجیتال بانک مرکزی
تأثیرات احتمالی عرضه ريال ديجیتال بانک مرکزي بر متغیرهای پولی و واسطهگری بانکها
تاثیر عرضه ريال ديجیتال بانک مرکزی بر ثبات مالی
هزينههای زيرساخت
ملاحظات سیاست پولی
ابهامات ناشی از نوظهور بودن
ملاحظات مربوط به حوزه مبارزه با پولشويی و حفظ حريم خصوصی دادهها
ملاحظات حوزه پرداخت، فنی و امنیتی
نتیجهگیری
پول دیجیتال بانکهای مرکزی پول الکترونیکیِ انحصاری و منتشره توسط بانک مرکزی است که از آن میتوان برای مبادلات بدون واسطه استفاده نمود. پول دیجیتال بانک مرکزی ایران که ریال دیجیتال نامیده میشود، تحت عنوان شکل دیجیتال اسکناس و در چارچوب قانون پولی و بانکی کشور و با رعایت کلیه ضوابط ناظر بر انتشار اسکناس منتشر میشود. همچنین مولفههاي طراحی ریال دیجیتال در سه قالب اصلی اقتصادی، کسبوکاری و فنی تقسیمبندی شده و بر اساس اولویت آنها معماری کلان و زیرساخت مورد نیاز طراحی شده است و میتوان نتیجه گرفت هدف اصلی از انتشار پول دیجیتال از سوی بانکهای مرکزی، فعالسازی ظرفیت برنامهپذیری پول میباشد. اگرچه ارائه این خدمت درخصوص انواع پول الکترونیکی غیرمتمرکز نیز امکانپذیر میباشد، لیکن فعالسازی این ظرفیت درخصوص پول مبتنی بر توکن منتشر شده از طریق فناوری دفتر کل توزیع شده و زنجیره بلوک بسیار کمهزینهتر است.